Isis depicta in domo Philocali pompeiana, Wikimedia Commons gratia.
Cara Clio, quae ad te nunc scribo, non modo sunt mihi, ut visum est, palam erudiendi causa tradenda, ut tu quoque sis conscia somniorum, quae mihi nec dormienti, nec evigilanti, sed quodam inter ea medio animi statu excitatae succurrerunt, sed etiam, ut salutem sperem propriam, quia divina fuit revelatio, quam nunc litteris mando aliqantulo post ipsa prodigia. Exaudi igitur vera, quamvis obscura, quae tibi narrabo.
Quum tenebris inclusa essem et quasi circumfusa, nescioqua dea me surripuit, formosa facie, quasi marmore excisa molli, crinibus tamen tonsis, incomptis, flammeis, sese semper, velut aëre coactis in saltus, moventibus; huc primo, exinde illuc tendebant; verum semper sursum, quasi fluctuantes sua vi, emittebantur. Stola erat induta purpurea, regiaque corona super caput medio aëre suspensa, me alloquebatur modo tonante, modo melliflua; tum aspera, tum suavi voce.
Declarabat, quis esset, sic eloquens: “ego sum tibi Genius, vel, ut magis te oblectare credimus, nomine utaris Junonis; scribitur enim ‘sive mas sive femina’. Tu enim, quae sis virgo, more majorum per Junonem jurasti tuam, quae ego sum.” His tandem dictis, sive jam aliquo oculorum mendacio fallebar, sive veram rerum naturam cernebam, forma paullisper immutabatur, ut videretur modo masculus in femina, modo muliercula esse in mare. Mirabar enim, at nullam circum me formam praeter ipsam intueri valens, rogare cupiebam, ut sciscitarer divina arcana. Quaerenti igitur mihi, ubinam essem, sic respondit Juno, et colloquii initium subvenit.
“Mortua es,” inquit, “o Aemilia.”
“Egon’ mortua? Magis mihi videor indefuncta, quam quae vita discessit.”
“Nonne sapientiae,” inquit, “te amatricem vocasti? An nescis animum esse immortalem? Corpus igitur mortuum jacet, animo sursum ascendente, quod familiares mox recognoverint, quum igniculo sublato cadaver viderint in lecticulo jacere quasi sopitum.”
Ego tamen incredula, “Atqui non respondes,” inquam, “ubi ego mortua sim.”
Cuj Juno, “Nusquam es, o misera.”
“Quid ais?”
“Neque te in inferarum regionum adytum portavi, nec tamen in mundo, quem noras, ines. Intermundium nunc incolis, ubi judicantur animi, quam sint puri, quanta virtute usi sint, qualem rerum, quae vere sunt, notitiam collegerint.”
Cuj ego joculanter, “Ubi igitur Rhadamanthus, ubi Aeacus, ubi inexorabilis Minos?”
Juno autem mea impatiens facetiarum, “Num tibi videris sapiens, quae talia credis? Immo judex nullus erit praeter te; justam enim scimus te esse (quid enim nescimus?), atque igitur a te probari potest verum, rectum, justum judicium.”
Ego vero jam aliquanto commotior, “Tanto ego non sum digna honore.”
Juno tamen respondit ad hunc modum: “Quo vehementius abnegaveris, eo dignior videbere. Mitte igitur nugulas disputare, nam majoribus de rebus sententiam mox feres.”
“Ipsa autem me absolvam,” inquam, “omni crimine, etiam si damnanda ero.
Juno vero, “Non poteris; non enim valebis, quod non tibi videtur verisimile, verum toto animo asseverare. Nos enim veram animi sententiam cernimus; fallaciis non deludimur.”
“Esto igitur: cedamus tuo judicio.”
“Ad subsellium,” inquit Juno mea, “meemus.”
Quod mihi mirius etiam prioribus videbatur rebus, volare me sentire poteram, quanquam nihil firmum mihi contingebat, nullum aures sonum percipiebant, nihil nisi caliginem tenebricosam oculi discernere poterant. Subito vero magno templo ineramus splendidissimo, quod nisi aspexissem, nullo modo esse posse crederem; magnis columnis praeditum erat variis, fabularum heroicarum incisionibus exornatum, quae tam vivaces erant, ut viderentur sua sponte moveri. Hic pius Aeneas, hic quondam Pergama capta; hic dionysiaci fetus comburitur alma; Orphea nunc divum sequitur demortua conjux. Statuae et effigies corinthio marmore effectae, quae venustissimos figura deos ostendebant. In templi tecto orbium caelestium pulchris coloribus variorum depicti sunt circuli, sole in medio posito. Propria luce fulgebat sol ille, totumque templum illustrabat radiis modo candidis, modo rubris, modo purpureis, modo caeruleis.
Me aspectu stupente, Juno sic, subsellium quoddam digito monstrans, fari adorsa est: “Velim, mea Aemilia, hic considamus.”
Cuj ego, “Fiat, ut vis, mea anima.”
Quum autem consedissemus, Juno enarravit, quo pacto aut absolverer aut damnarer. “Invocabuntur,” inquit, “singillatim virtutes, uti, quatenus sese usa sis, narrent, quibus elocutis, de te sententiam feres. Licebit vero tibi interpellare, percontari, argumenta scrutari. Tenesne?”
Deinde annutante me, invocavit primam virtutem.
Sol, qui in tecti caelo depictus erat, fulgens radios demisit in locum aequum ante subsellium situm, ex quibus radiis forma, figura, species, veriores quam quae in mundo vere mortua videram, concrebruerunt. Conglomeratis autem radiis divinitus missis, restabat hominis effigies pulcherrima aspectu, fulgentibus spira crinibus, quippe quae argenteo niterent splendore, jam facie anilis veneranda, tergo gibbera, jam rigescens virginali pulchritudine ornata, semper corpulenta. Tandem adorsa est loqui quasi venustissima vocula cantans.
“Salve,” inquit, “Aemilia fidelis.”
Ego autem adventu admirans non respondere poteram. Juno igitur mea salvere Fidem jussit.
Postea: “Ah, numquid te terrui?”
Ego autem, “Non terruisti,” inquam, “venustissima Fides, me: admirationem modo mihi movisti tantam, ut lingua torperet, utque vox faucibus haereret.”
Dixit autem Fides, “Haud invita medius Fidius te magis admiratione quam pavore motam audio. Atqui, ne longa sim, sermonem tua venia seram de nostra communione.”
“Non tibi licentiam negare possem, etiam si vellem,” concessi.
“Incipiam igitur. Scimus enim quaeque nostrum te amicitia tanta gavisam, quum viveres, ut relinquere tuam carissimam non posses sine lacrimis effusis. Hoc nequaquam improbo. Sed tamen est unum, in quo te reprehendam. Erga inimicos nulla tibi erat fides. Male dicebas enim clam omnibus, nisi proximis, iis, quos nescioquo animi motu appulsa odisse occepisti. Haecine tua virtus? Haec tua fides: fallere, dum in promptu erant, dum autem abessent, clam male dicere? Quid respondes?”
Cuj ego, “Paenitentiae nullus est terminus meae, ut verum fatear, sed quid, obsecro, agerem, nisi amicitiam in propatulo fovere falsam, in occulto eorum, quos vere odissem, odium exprimere? Non enim tantum in homine odium contineri potest.”
“Quid amicitia falsa opus esse credidisti?” rogavit Fides. “Nonne sat esset, nisi animus tibi erat palam, quae sentiebas, confiteri, homines, quos oderas, verbis factisque mulcere desistere? Fare, cara; ne linguae faveris, quum injuriae ante oculos fiunt! Nisi tibi fidere potuere in morte viventes, cuj fidendum esset? Tu enim semper me magni fecisti, si rogata; sin inimicos rogasses, confessa delicta, responderent te non modo sibi, sed etiam tibi ipsi, infidelem esse, diffidendam.”
Talia quum dixerat, subito incendio exorto retrorsum in fontem in tecto proprium pictum exurrexit. Juno deinde ad me conversa, “Quale,” inquit, “judicium fers? Tene adhuc deorum conexione dignaris?”
“Videor,” inquam, “at, si verum fatear, paullo minus quam ante Fidei sermonem. Quid autem pedisequa dicat virtus, concupisco auscultare.”
Induxit igitur novissimam virtutem mea Juno, quae consimili ac prioris more solaribus ex radiis apparuerit. Virgo macra aspectu, capite ad cutem tonso, ossa magis collecta sese ignea aliqua potestate moventia visa quam viva. Vestes, quas gerebat, plebejae et paene fuscae videbantur, neque sine foramine erant. Calceis non induta erat.
Statim me alloqui coepit: “Salva sis, Aemilia, diis hominibusque amata!”
Ego vero, jam non adeo admirata, quam antea – expectata enim res mimorem admirationem sibi corradere solet – salvere eam jussi hunc in modum: “Di te ament, optima inter virtutes, quaequae es.”
Diva autem surridens, “Ex aspectu,” inquit, “credidi regnum, quod mihi datum erat, patere, sed falsa nunc videor. Ego illa sum Temperantia, quacum multum in vita mortua pugnasti.”
“Nos pugnasse ais?”
“Ajo equidem.”
Ego vero, “Ast ego semper in te animum arrigebam. Omnia, quae possidebam, parata eram abjicere.”
“Cur igitur,” inquit, “o venusta, non abjecisti, quae etiam tum fatebare esse mala? An te tanta cupido tenuit?”
Ego vero multo commotior, “Cupidine quid me tentam dicis? Nonne datur etiam a diis locus, in quo spatium voluptati, fructui fiat?”
“O epicurea nimis anima, quae te dementia cepit? Deo similis esse voluisti; num deus tibi videtur semper variabile? Scis enim deum omni passione semotum, quid igitur tu omni anni hora pati consuevisti? Ne attuleris istud Senecae: pati natae, a quo loco (o stoicis exosa!) nunquam discessisti.”
“Concedo,” inquam, “me in hac re, dum vivebam, falsam esse, atqui mihi videor sat dedisse ex ea copia, qua circundarer, miserioribus pauperibusque.”
Temperantia vero sic exoravit: “Dedisti sane, sat tamen infitior. Plura quidem accepisti, quam expendere potuisti, neque ex hac nummorum copia sumpsisti, quod dares. Dedisti etiam amicis, animaeque tuae, sed quid mendicis? Licet amicae fuerint miserae, quid tamen in illis destitisti? Nonne alii, qui tibi non proximi essent, tamen haec, nisi etiam plura, meruerunt? Mente, amabo, volvas, quae tibi dixi, ne minus justam sententiam feras.”
Subito igitur eodem ac Fides modo incensa ad caelum figuratum tetendit.
Juno deinceps ad me conversa, “Quam igitur,” inquit, “nunc sententiam, si tempus esset, ferres?”
Ad quod quum multum cogitassem, adorsa sum respondere: “Non mihi, credo, sat clare liquerat viventi, ast nunc ego, mecastor, a diva monita, me non esse virtute perfectam intellego. Utinam tamen ne ad ultimam vitae horam hoc modo delusa essem, ut pauca virtutis semina pro summa Virtute haberem. Paucarum enimvero, quibus me credidi functam, jam scio me virtutum potitam esse. Si rectam justamque sententiam ex me summus posceret deus, non aliter fieri existimarem, quam ut animus reduceretur meus in gyrum, uti iterum viverem in terris jam mihi, quae veram rerum naturam sim intuita, terribilibus visis, sive forem bruta, sive rationabilis.”
Juno autem, “Mane dum, amabo te, ut ultimae te virtuti, omnium quae summa habetur, exhortari liceat, si modo animo erit.”
His dictis, splendor, quo sol in templi caelo depictus effulgebat, augescere occepit, quoad ignis ac flammas spueret in omnem templi angulum. Ego stupefacta spectabam, dum templi effigies quasi deurebatur, vel ut cera ardore liquefacta in profundum perfluebat. Tantus erat splendor, ut, nisi enixe conivissem faciemque manibus protexissem, non ferri posset; tantus etiam ardor, ut nihil viva simile sensissem. Juno autem mea, manu mihi porrecta, ut assurgerem, jussit. Stanti mihi, quae manum ejus fortiter tenebam, imperavit, ut conivere desisterem, utque aciem sursum intenderem. Ardor cum fulgore abscessit, atque denuo nihil poteram sub nos discernere nisi tenebras.
“Ades,” Juno inquit mea, “templo deorum vero, quae effugisti simulacro. Nos sumus ultra corpus, ultra animam, ultra denique angelicam enneada. In omni sumus et ulterius, in plenitate et in abysso. Ad limen penus, qui vere est, te duximus, at hic gradum sistere oportet, ut extremam feras sententiam.”
Trepida aciem sursum direxi, et quod illic infixum erat, velut immensum aliquod lumen, cuj nullus finis, nullum initium, nulla meta, nullum vitium, intuebar guttis ex oculis labentibus. Quam diu stupefacta spectarim, priusquam advenerit, nescio. Crederem me inspexisse tam diu, ut simul omnia saecula viventes sint passi, et omnis mundus primo solis igne, deinde vacuitatis tenebris devoratus sit. Advenit tamen. Lumen ex lumine appropinquavit ex comparatione pro nihilo ducendum, verum per se majus quam universa, quae inter inferos facta erant. Nihil dicere potuit, ante quam ipsa farer; sciebam enim, quis esset, quae sistrum protenderet sanctificans.
“O sancta Isi, omnis virtutis fons, per quam omnia reguntur hominum bona et quae ea sortitur, te, te nunc conspicere licet? An tua fallor luce?”
Isis vero, “Non falleris, Aemilia, nec tete invita conspicio solutis materiae catenis, quae etiam piores atque sapientiores secum in umbras detraxere, velut animi fluctibus gravati essent et summersi.”
“Quid igitur me dignam existimas in te aciem dirigere?” rogavi.
Isis, “Nemo est,” inquit, “quem non dignum existimo. Veruntamen de hoc alias. Ad subsellium comparata sunt omnia. Virtutes invocatae, adversus te effatae. Ego tamen non adversus, sed secundum te exordior eloqui. Animum intende, vivens mortua, et memoriae manda omnia, quae dicam!”
“Vin’ taceam,” inquam, “dum loquaris, an locus dabitur mihi, quo respondeam?”
Respondit illa: “Loquar, et si sapientis existimaris interpellare, interpellato.”
“Sic a te monita, potius linguae favebo, nisi me quid rogaveris.”
“O misella Aemilia, quae meo nomine adoptato vocaris Sophia, num te arbitraris sapientiem? Nulla enim mearum comitum, credo, rogavit, num virtute fungi te credidisses, dum viveres.”
“Non rogaverunt. Ipsa me non sapientem credidi. Si ne Pythagoras quidem se dignatus erat sapientiam profiteri dicere, cur ego? Ille enimvero me multo versutior, me multo accuratior, multo melior.”
At illa, “Nullus,” inquit, “homo ullo melior, misella. Recte tamen fecisti pravas ob causas. De te nunc mihi sermo est severior. Ausculta, animus ut levetur.
“Misella, prorsus eras semper assecla, nunquam dux; majorum semper opera ad manum habuisti, sed ubi tua sententia? Nulla enim firma a te, sive litteris, sive hominum mentibus, impressa est de rerum natura sententia. Nunc epicuream, nunc gregis, qui gnosticis abundat, asseclam asseveras; nunc vero platonicam, nunc Mercurii Aegyptii sectatricem – quid ergo? Constantia opus est. Nonne tu ceteroquin propriorum desiderio arsisti? Quidni litteris, quae cogitabas, mandasti? Nec propria esse infitias isses, sed tua professa esses – non ut assectatores acquireres, sed ut te, non alios, quamvis meliores, exprimeres.
“Enimvero satis proba fuisti femina. Nemo viventium perfecta, quod non mortale est perfectio. Te igitur imperfectionis quid arguere consuevisti? Plumbeae istud est, non sapientiae antistitae. Turbari tibi licebat; quid turbatione mota es adeo, ut te insipidam crederes? Animi relaxatio a litteris necessaria etiam antiquitatum studiosissimis est! Casaubon pluris quam tu legerat, an istius officia salubria putas? Quum enim studiis deditus emortuus esset, non equidem illi mecum erat sermo.
“De moribus quid dicam? Quid non dicam? Nunc hoc fateris, nunc alia uteris ratione, qua vivas. Quin igitur veram dei religionem simul professa eras, simul conviviis geniorum malorum interfuisti? Tanta tua pugnantia mihi videbantur.”
Lacrimas abstergens sum ea fassa, quae jam pridem intellexeram: “Me indignor redintegrari cum deo.”
“Assentior, misella Aemilia,” ait illa.
“In gyrum ergo reducar,” inquam ego, “ut millies vulnera patiar, ut millies moriar.”
Isis vero, “Non factum iri, ut praedicis, necesse est. Juno enim tua in aurem susurravit meam, suadens, ut, nisi redintegrata esses cum diis, redintegrareris cum cadavere, omnium, quae diximus, memor, ut meliorem cursum duceres, quoad divina substantia dignam te arbitrarere.”
Gratias quum multas egissem, atque tristis aliquantulum Junoni summoque numini vale dixissem, sperans, ut in proximum inter nos viseremur, reducta sum in infimum corpusculum, ubi nunc catenata sum. Experrecta quasi e somniis, sciebam tamen omnia fuisse vera, quae revelata erant, calamumque sustuli, ut describerem, quae memineram, ut semper memoriae inhaererent, utque cum proximis communicarem.
Vale.1
- Scripsi anno p.Chr.n. 2023, et heri constitui edi ob festam Isidis diem, tamen multis officiis deponderata, non poteram effere ipso die, quum oportebat. ↩︎
Conjectanea 
